Insurance

MR blog cho biết một tổ chức ở Paris đã bán bảo hiểm rủi ro bị phạt cho những người trốn vé tàu điện ngầm ở thành phó này (nhớ thời sinh viên ghê :-)). Các commenter trên blog MR còn cho biết ở Stockholm và Bombay cũng có hình thức bảo hiểm cho những người trốn vé như vậy.

Nếu không tính đến các khía cạnh pháp luật, đạo đức, xã hội, moral hazard ... thì bất đẳng thức sau phải đúng M < pF < T cho một người trốn vé trung bình, trong đó M là premium bảo hiểm/tháng, T là tiền vé/tháng, F là tiền phạt và p là xác suất bị phạt trong 1 tháng. Nếu không có bảo hiểm thì số người trốn vé sẽ là một hàm tăng của chênh lệch T-pF, n=f(T-pF), f'> 0. Như vậy chính quyền có thể chống lại tình trạng trốn vé bằng cách tăng tiền phạt F hoặc tăng số inspectors (tăng p). Khi có thể mua bảo hiểm, số người trốn vé sẽ là n=g(T-M), g'>0, không phụ thuộc vào p và F nữa. Nghĩa là nếu hình thức bảo hiểm này tồn tại, chính quyền không có cách nào dẹp bỏ được nạn trốn vé :-)

Chúc các bạn cuối tuần vui vẻ và không bị bắt nếu đi trốn vé :-)

Angus Maddison

Giới economists thường chỉ thích viết những mô hình hoành tráng, công thức phức tạp, hay chạy econometrics bằng những kỹ thuật tiên tiến nhất, chứ ít ai chịu khó ngồi thu thập và kiểm chứng số liệu. Cũng phải thôi vì viết một paper với hàng đống theorem, lema, math appendices thì dễ impress người khác hơn là làm một cuộc survey hay cày cục ngồi gõ lại data từ những tờ báo cũ. Những lý thuyết, mô hình đó mới là cái cầu dẫn đến journals, tenure track, professorship hay danh tiếng và thậm chí giải Nobel.

Nhưng lý thuyết và mô hình có thể sẽ lạc hậu, useless, hay thậm chí sai lầm trong tương lai. Còn những bộ số liệu được thu thập cẩn thận sẽ là tài sản vĩnh viễn của nhân loại, nhiều trường hợp sẽ là vô giá. Và bộ số liệu về kinh tế thế giới trong hàng nghìn năm qua mà Angus Maddison đã bỏ cả sự nghiệp ra thu thập là một trong những tài sản vô giá đó: The world Economy: A millennial perspective. Angus Maddison chưa bao giờ tốt nghiệp PhD (một cách chính thức), nhưng với tôi ông là một trong những professors kinh tế đáng kính trọng nhất trong lịch sử kinh tế học. RIP: 1926-2010.

[Ngoài lề: Bộ số liệu này của vua Gia Long thu thập cách đây hơn 200 năm cũng là một trong những tài sản vô giá của VN và nhân loại. Không rõ hiện giờ số phận của nó như thế nào, bạn Đỗ Quốc Anh đã tiếp cận được nó chưa và đã có ai có phương án bảo vệ chưa?]

Sensitive info

Bộ Tài chính vừa "lấn sân" Bộ 4T, yêu cầu báo chí "cân nhắc độ nhạy cảm" trước khi đưa tin liên quan đến kinh tế tài chính. Nếu báo chí có "lấn cấn" điều gì thì phải hỏi ông Chánh Văn phòng BTC, kiêm người phát ngôn của bộ này, trước khi đưa lên báo. Hi vọng bờ-lốc không thuộc diện được/bị điều chỉnh bằng văn bản này, chứ không làm sao dân đen như tôi liên hệ với ông Chánh để nêu thắc mắc được.

Mà không thấy BTC đả động gì về họp báo thường kỳ hay cổng thông tin điện tử cả.

PMI

Manufacturing PMI (Apr-2010):

- Global:

- US: 60.4 (+0.8)

- UK: 58.0 (+0.7) - highest since Oct 1994

- EU: 57.6 (+1.0)

- GE: 61.5 (+1.3)

- FR: 58.4 (+1.9)

- IT:

- SP:

- SD: 64.0 (+2.9)

- NW: 51.9 (+2.2)

- SW: 65.9 (+0.4)

- RU:

- JP:

- AU: 59.8 (+9.6)

- CH: 55.7 (+0.6) - CFLP

- CH: 55.4 (-1.6) - HSBC

- IN:

(Tháng trước)

Greece IV

Bác Anonymous (May 5, 2:45PM) trong entry trước đặt ra câu hỏi liệu có phương án lạc quan nào hơn cho Hi lạp và châu Âu không? Wolfgang Munchau so sánh các đòi hỏi thắt chặt budget của Hi lạp trong thỏa thuận vừa rồi giống như những gì xảy ra với Pháp thời 1930. Tôi thì thấy nó giống với những gì IMF đã yêu cầu các nước ĐNA thực hiện trong cuộc khủng hoảng tài chính châu Á cách đây hơn 10 năm. Điểm khác biệt duy nhất là các nước ĐNA có thể devalue đồng tiền của mình 30-50% và đã vực dậy được nhờ xuất khẩu. Việc Hi lạp không control được monetary policy và exchange rate là điều Simon Johnson và Paul Krugman đã nêu ra trước đây khi so sánh Hi lạp với Argentina và Mexico.

Cả hai nhà kinh tế này đều đề nghị Hi lạp (tạm thời) rút khỏi EMU và phát hành lại đồng dragma của mình. Krugman đã nhắc lại kinh nghiệm của Argentina năm 2001 dùng những qui định rút tiền cực kỳ khó khăn để tránh bank run. Nick Rowe cũng đưa ra khả năng phát hành script, một dạng "nội tệ" đặc biệt để Hi lạp có thể tạm thời tăng liquidity trong nước (tuy nhiên có người đã phản bác phương án này cho rằng California làm được vì bang này chỉ bị liquidity crisis chứ không phải như Hi lạp đã bị insolvency crisis).

Cũng đã có đề nghị ECB cắt khẩn cấp lãi suất xuống 0.5% và sử dụng "nuclear weapon", tiếng lóng ám chỉ việc ECB sẽ mua Greek bonds trực tiếp từ thị trường và giữ đến khi đáo hạn chứ không chỉ nhận collateral thông qua repos như hiện tại. Đây là những gì Fed đã làm trong giai đoạn cuối 2008, đầu 2009 mà bài báo WSJ tôi có link trong entry trước nhắc tới. Nhưng như Krugman đã chỉ ra năm ngoái, monetary policy không có mấy tác dụng khi kinh tế bị rơi vào liquidity trap. Những biện pháp nói trên chỉ nhằm trấn an thị trường tài chính chứ không có real effect. Công cụ cuối cùng vẫn phải là fiscal expansion như các nước đã làm, điều mà Hi lạp phải cam kết ngược lại để được vay 110b.

Tóm lại khả năng Hi lạp tránh được recession/depression là rất khó, người dân Hi lạp sẽ phải gánh chịu hậu quả (cuộc sống khó khăn hơn) trong vài năm tới, có thể vài thập kỷ tới. Vấn đề bây giờ chỉ còn là liệu châu Âu có ngăn được contagion và thoát khỏi phương án bi quan của Charles Wyplosz hay không thôi. Hi lạp hoặc phải restructure debt, hoặc sẽ default, kiểu gì cũng ảnh hưởng lên balance sheets của các ngân hàng châu Âu (khoảng EUR190b). Cho đến giờ này nhiều người cho rằng ECB và chính phủ các nước đủ sức bù được lỗ hổng 190b này, vấn đề là domestic politics, nhất là trong nội bộ Đức, có gây khó khăn gì cho các cuộc bailout sắp tới hay không.

Phương án đẹp nhất là ngày 19/5 tới các nước kịp giải ngân một phần số tiền đã cam kết để Hi lạp trả EUR8.5b bond đến hạn. Sau đó ECB cắt mạnh lãi suất và đồng ý mua vào một lượng lớn Greek bonds trước khi Paris club thỏa thuận được debt restructuring, nghĩa là ECB sẽ chịu một phần lỗ. ECB có thể phải bắt chước Fed cam kết lãi suất thấp trong "extended period". Sau đó các nước châu Âu, quan trọng nhất là Đức, bailout các ngân hàng của mình bằng cách mua một lượng lớn discounted bonds với giá "hữu nghị". Cuối cùng là fiscal expansions ở phần còn lại của châu Âu để giúp Hi lạp tăng export trong nội bộ châu Âu và ra bên ngoài thông qua đồng Euro yếu hơn.

Bản thân Hi lạp ngoài việc thực hiện nghiêm chỉnh cam kết giảm deficit, phải giảm bớt các cuộc biểu tình, đình công và vai trò của unions. Người Hi lạp phải hiểu rằng họ đã sống "beyond their means" trong những năm qua, bây giờ là lúc trả nợ, hoặc làm việc chăm chỉ lên hoặc bớt ăn tiêu đi. Hi lạp có thể phải mở cửa cho migration vào để đối phó với demographic problem trong dài hạn và tăng competitiveness bằng low wage labor trong ngắn hạn. Hi lạp sẽ phải chấp nhận mất đi một phần identity/culture của mình khi dân số bị pha loãng, nhưng biết làm thế nào được, như thế có khi còn tốt hơn phải bán đi vài hòn đảo để trả nợ.

Update (7/5): Hai tác giả Eduardo Borenzstein và Ugo Parnizza có một bài review lại lý thuyết sovereign default. Theo đó, economic cost của default thường không lớn, có chăng là political costs. Tuy nhiên Borenzstein và Parnizza cho biết tất cả các cuộc sovereign default trước đây đều đi kèm currency devaluation. Do đó trường hợp của Hi lạp, nếu không rời EMU, sẽ khó khăn hơn các nước default trước đây nhiều.

Update (19/5): Hi lạp đã nhân được €20b đợt đầu tiên trong bailout package được thông qua 2 tuần trước.

Greece III

Châu Âu cuối cùng đã rút một khẩu đại bác ra sau khi giấu bazooka trong túi không dọa được market. Tổng cộng gói cứu trợ 3 năm sẽ là EUR110b, gần gấp 3 số cam kết trước đây và đủ để Hi lạp chi tiêu mà không cần phát hành thêm bonds trong 3 năm tới. Quan trọng không kém, ECB tuyên bố sẽ chấp nhận Greek bonds làm collateral trong repos với các ngân hàng thương mại, bất kể Moody và Fitch có theo chân S&P downgrade Hi lạp thành "junk". Về phía mình Hi lạp tiếp tục phải cam kết thắt lưng buộc bụng trong 3 năm tới để giảm deficit xuống 3% GDP (từ 13.6% trong năm ngoái), một điều vô cùng khó ngay cả trong điều kiện kinh tế booming. (Update 5/5: Hôm qua tôi nhầm mức cam kết của Hi lạp là 4%. Theo một báo cáo của IMF (link qua CR blog), đã có một số nước và chính Hi lạp trước đây giảm được deficit xuống với mức độ như vậy. Tuy nhiên hiện tại Hi lạp gặp khó khăn hơn trước kia vì kinh tế đang suy thoá, dân số già/giảm dần, và không còn khả năng devalue đồng nội tệ để kích thích xuất khẩu.)

Giới econbloggers có vẻ hoàn nghi khả năng Hi lạp sẽ thoát hiểm (không default), điển hình là bài bình luận của Felix Salmon. Một bài bình luận khác (Claus Vistesen) cho rằng châu Âu đang cố dựng hàng rào để quarantine Hi lạp, bởi vì không kể Portugal, Spain sẽ vô cùng nguy cấp nếu bị contagion vì thông tin unemployment rate ở nước này đã vượt 20% vừa bị leak (sớm hơn official release gần 2 tuần). Cho đến cuối tuần trước thị trường bond khá bình tĩnh với Spain, nhưng hai ngày đầu tuần này đồng EUR đang rơi không phanh (mất 1.6% trong 2 ngày). Data releases của Mỹ vẫn đang rất tốt, nhưng dường như châu Âu quá to để Mỹ có thể vực dậy. Thị trường cũng có vẻ nervous về cuộc bầu cử ở Anh trong tuần này. RBA tăng lãi suất thêm 25bps chiều nay, nhưng đã signal khả năng dừng tightening lại.

Update (5/5): Martin Wolf và Paul Krugman đều nghi ngờ khả năng Hi lạp có thể giảm được deficit xuống 3% trong 3 năm tới như đã hứa. Hiện tại nếu bỏ hẳn phần phải trả lãi và gốc cho số 125% GDP nợ, Hi lạp vẫn còn 9-10% structural deficit. Nghĩa là cho dù quốc hội Đức và các nước châu Âu khác thông qua cam kết đóng góp vào gói cứu trợ EUR110b, Hi lạp vẫn khó có khả năng thực hiện được lời hứa. Chưa kể số tiền đó bao gồm cả đóng góp của Italy (14.7b) và Spain (9.8b), hai nước đang bị coi là "high risk".

Mặc dù ECB đã cam kết sẽ nhận Greek bonds bất kể rating, nhưng ai sẽ chịu giữ chúng trên balance sheet khi tình hình đầy rủi ro như vậy? Bởi vậy Martin Wolf nghi ngờ khả năng Hi lạp sẽ thoát hiểm nếu không có debt restructuring, hay nói cách khác là default một phần số nợ hiện tại. Mà khi Hi lạp default thì theo Krugman cái giá của việc rút khỏi EMU sẽ không còn là trở ngại nữa, hệt như Argentina năm 2001. Cách đây mấy tuần Simon Johnson cũng đề cập đến combination này: default + từ bỏ đồng Euro. Nếu điều này xảy ra, hoặc có dấu hiệu xảy ra, kinh tế thế giới nửa sau 2010 sẽ rất đen tối. Hôm nay WSJ đã nhắc nhở ECB phải học tập kinh nghiệm của Fed: aggressive actions needed.

Update (5/5): Lịch trả nợ của Hi lạp trong 3 năm tới. Ngày đầu tiên là 19/5 này với số tiền EUR8.5b.

Update (6/5): Mấy hôm trước Nouriel Roubini đã kêu gọi châu Âu nên xem xét Plan B cho Hi lạp, nghĩa là debt restructuring thay vì bailout bond market. Wolfgang Munchau cũng cho rằng đó là giải pháp không thể tránh khỏi, việc EU/Đức chưa đưa ra vấn đề debt restructuring trong cuộc họp weekend vừa qua chỉ để tránh bị phản đối từ trong nước và nhanh chóng thông qua gói cứu trợ EUR110b. Thực tế Hi lạp đã âm thầm thuê Lazard, một công ty luật chuyên đàm phán debt restructuring, từ tuần trước tư vấn cho mình. Nếu Plan B của Roubini không/chậm thực hiện, cuộc khủng hoảng có thể lan ra các nước PIIGS khác và theo Munchau EU có thể phải chi ra EUR500-1000b để chữa cháy. Bi quan hơn, Charles Wyplosz cho rằng khủng hoảng nợ sẽ lan ra toàn Eurozone, kể cả Đức. Lúc đó nếu EMU còn "sống sót" tất cả government bonds của các nước thành viên sẽ tương đương nhau và EMU sẽ buộc phải phát hành European bonds chung, và khả năng fiscal union sẽ rất lớn. Tuy nhiên xác suất của phương án này thấp hơn nhiều việc EMU tan vỡ. Angela Merkel sẽ đi vào lịch sử như là người đã đẩy European integration lên một tầm cao mới, một United States ở châu Âu. Hoặc bà sẽ là người đặt dấu chấm hết cho giấc mộng này.

Quick notes

1. Vietnam Credit, một công ty tư nhân cung cấp dịch vụ rating của các ngân hàng thương mại đã bị NHNN xoa sổ. Nếu thông tin trong bài của The Economist là đúng, không hiểu NHNN nghĩ gì khi đặt ra yêu cầu giám đốc một rating agency về ngân hàng phải tốt nghiệp Đại học Ngân hàng, một trường đại học không mấy tên tuổi và uy tín ở VN. Điều này cũng đồng nghĩa các rating agencies quốc tế như Moody, Fitch, S&P sẽ không có cửa hoạt động ở VN, trừ khi họ mở subsidiaries và giao cho một người VN tốt nghiệp trường đại học nói trên làm giám đốc, một điều không tưởng. (Update: 14/5: Thông tin trong bài báo của The Economist sai. Một đại diện của Vietnam Credit đã cho tôi biết không hề có chuyện NHNN đóng cửa công ty này, họ vẫn hoạt động bình thường. Về yêu cầu bằng cấp của người lãnh đạo một rating agency, đúng như bạn Anonymous May 5, 3:40AM, bên dưới cho biết, dự thảo của thông tư hướng dẫn chỉ yêu cầu có bằng đại học về tài chính, ngân hàng và công nghệ thông tin chứ không bắt buộc phải học Đại học Ngân hàng. Đây có thể là lỗi dịch thuật của The Economist. Tôi xin rút lại những nhận định bên trên.)

2 Không biết tác giả Nguyễn Hồng Hải trong bài viết này có phải là bạn Nguyễn Hồng Hải comment trong entry này không. Tôi hoàn toàn ủng hộ những đề nghị của bài báo nói trên liên quan đến việc các ngân hàng nhỏ phải nâng vốn điều lệ lên 3000 tỷ đồng. Những đề nghị này sensible hơn nhiều những gì ông Lê Đức Thúy nói trong bài phỏng vấn này. Tôi sẽ quay lại vấn đề này trong một entry tới.

3. Bạn Nguyễn Hồng Hải hỏi quan điểm của tôi về khả năng khủng hoảng nợ quốc gia từ Hi lạp lan rộng ra các châu lục khác. Theo tôi khả năng này không lớn, nếu có thì chỉ châu Mỹ La tinh có rủi ro, châu Á khá an toàn vì tỷ lệ nợ quốc gia không cao (trừ Nhật) và hầu hết các nước đầu tầu của châu Á (TQ, Ấn độ, Hàn quốc) đều có reserve tương đối tốt nên không sợ bị liquidity crisis. Nếu khủng hoảng từ Hi lạp lan ra các nước PIIGS và các nước periphery của châu Âu thì VN sẽ bị ảnh hưởng vì xuất khẩu sang thị trường này suy giảm. TQ cũng sẽ mất một phần thị trường xuất khẩu nên sẽ tiếp tục giữ RMB undervalued đông thời dump các mặt hàng kém chất lượng sang VN và các nước nghèo khác. Tóm lại vì độ mở của kinh tế VN quá lớn nên bất kỳ thay đổi nào trong export demand cũng ảnh hưởng mạnh đến domestic growth.

4. Tôi không biết tác giả Dương Ngọc là ai và cũng không thích style của bài báo này trên VNEconomy, đọc rất giống các "văn kiện đại hội". Tuy nhiên bài báo có một số thống kê về kinh tế VN giai đoạn 1977-1980, không biết nguồn từ đâu và độ chính xác như thế nào, nhưng khá mới với tôi nên lưu link lại đây làm reference.

Theo tác giả này, từ năm 1977 đến 1980, GDP VN tăng trưởng trung bình 0.4%, trong khi dân số tăng 2.31%, nghĩa là thu nhập bình quân đầu người giảm gần 2%/năm trong giai đoạn đó. Riêng 2 năm 79-80 GDP giảm 2% và 1.4%, như vậy 2 năm 77-78 phải có tăng trưởng là 2.5%/năm, khá tương đồng với tốc độ tăng dân số. Do vậy có thể ước lượng mức sống trong 2 năm này (77-78) không bị tụt quá tệ nếu tin theo số liệu nói trên. Tuy nhiên tôi nhớ giai đoạn 77-78 là giai đoạn rất khó khăn, người dân đã bắt đầu phải ăn bo bo. Cá nhân tôi thấy khó tin hai năm này VN có tăng trưởng dương.

Tỷ lệ thất nghiệp 12.7% (khó tin là thời đó có thống kê chính xác như vậy), theo tôi chỉ phản ánh bộ phận lao động không nằm trong các hoạt động kinh tế chính thức (cơ quan nhà nước, xí nghiệp, HTX...). Thời đó chỉ có một bộ phận rất nhỏ những người hàng tháng nhận "thùng hàng từ bển" là có thể liệt kê vào nhóm "thất nghiệp". Còn lại ai cũng phải làm một cái gì đó để kiếm sống.

"Cán cân thanh toán bị mất cân đối nghiêm trọng, khi sản xuất trong nước chỉ đáp ứng được 80-90% nhu cầu sử dụng trong nước...", ngầm định trade deficit khoảng 10-20%. Nên nhớ hai năm vừa rồi (2008-2009) thâm hụt thương mại cũng nằm trong khoản này, năm nay nhiều khả năng sẽ vượt 20%. Tất nhiên hệ thống thống kê thời đó khác xa hiện nay nên con số này có thể không tương đồng, nhưng cũng đáng suy ngẫm.